Kenzaburo Oe, Kişisel Bir Sorun
22.03.2015
Yazının kısaltılmış hali için:
http://www.edebiyathaber.net/kenzaburo-oe-kisisel-bir-sorun-isil-bayraktar/
Kenzaburo Oe, Kişisel Bir Sorun
Kenzaburo
Oe, Kişisel
Bir Sorun kitabıyla 1994’te Nobel ödülünü alıyor, dilimize Hüseyin Can
Erkin çevirmiş 2010’da. Kişisel Bir Sorun’u Oe’nin yayınları arasında öne
çıkaran ve özel kılan yazarın yaşam öyküsünden esinlenmeler taşıması. Kendisine
takılan isme yönelik duygularıyla, kitaptaki ana kahramanımız Bird’in, engelli
bir çocuk sahibi olacağını öğrendiği anla, engelli çocuğunun doğumuna ve doğum
sonrasına ilişkin düşüncelerine ve yaşamsal gel-gitlerine dayandırdığı
hikayesiyle Kenzaburo Oe, kendi engelli çocuğunun doğumu öncesindeki düşünsel
çalkantılarını paylaşır gibidir.
Kitaptaki düşünsel ve zamansal akışlar şu
şekilde ilerler: Bird’in kendi gerçek hayatından kaçmak üzere sığındığı Afrika
seyahati hayali ve Afrika seyahatine yönelik imgeler, Afrika ile ilgili okuduğu kitaplar, “Afrika’da
Gökyüzü” başlıklı bir hatırat yazıp yayınlatma hayali, evliliğinin içindeki
sıkışmışlığına engelli bebeğinin eklenmesiyle içinden çıkılamaz sandığı başka
bir sıkışmışlık düzlemi, bebek ve Afrika seyahati arasındaki ilişki, iş hayatındaki aksamalar, alkol ve seksle
ilişkisi, kitapta görünür halde olmayan evliliği ve bu süreçte sevgilisi
oluveren eski arkadaşı Himiko ile ilişkisi, engelli bebekten kurtulma sanrıları
ve bu uğurda kurduğu senaryolar, engelli bebeğin yaşayacağına dair düşüncelerin
kendi zaman algısında yarattığı farklılıklar, ve son olarak kendisiyle,
Himiko’yla, bebekle ve aslında toplumun ona dayattığı kimliklerle yüzleşme ve
bu yüzleşmeye paralel olarak bebekle ilgili verdiği karar.
Bird, 25
yaşında evleniyor ve evlendikten sonra kendini bir süre içkiye veriyor,
aralıksız viski içiyor. Devam etmekte olduğu lisansüstü programını
bırakıyor ve kayınpederinin onun için
dershanede iş bulmasını istiyor ve de dershanede çalışmaya başlıyor. Afrika ile
ilgili keşifler tarihi konulu kitapta Afrika’da yaşayan bir grup için söylenen
yerlilerin çılgınca sarhoş olma adetlerinin, insanı ümitsizliğe, içten gelen
patlamalara yol açacağını okuduktan sonra, onların hayatıyla kendi hayat
arasında yanlar bulduğundan, alkolden uzak durmaya karar veriyor.
Bird’in ruh
hali aslında kitabın çerçevesini oluşturuyor, evliliğinden, işinden, hayatından
çok da tatmin olmayan bir kentlinin, kendinden kaçış süreçlerinin başlangıcı
olarak Afrika seyahatini görmesi, ama bunun zaman zaman imkansızlığına yönelik
düşünceleri hayatına yönelik memnuniyetsizliğini katlayan bir unsur oluşu. Ve
tüm bunların arasında Bird’in sürekli olarak sakladığı “Afrika haritası”,
okurun gözünde Afrika idealine yönelik gerçek bir imge olarak duruyor.
Bird’in
çocuğunda beyin fıtığı olduğunu öğrendiği anlarda doktorların, kayınvalidesinin
ve sonra kendisinin beyin fıtığı olan – kafatasındaki bir eksiklik yüzünden
beyni dışarı taşan- bir çocuğa yönelik duyguları, düşünceleri, aslında sadece
Bird’in değil, tüm toplumun engelli çocuğa yönelik algısına dair bir şey
söylüyor:
“Bird,
kayınvalidesi ve başhekim dışarıdan
gelen hastaların bekleme salonunda birbirlerinin yüzüne bakmaksızın sessizce
yürüdüler. Oradan ayrılmak üzereyken Bird kayınvalidesinin yüzüne baktı. Kadın
da, karısına kız kardeşiymiş gibi benzeyen gözleriyle Bird’e baktı. Bir şeyler
söylemek istermiş gibi bir hali vardı. Bird bekledi. Fakat kadın, ifadesiz,
kısık ve donuk bakışlarını Bird’den ayırmadan susklunluğunu korudu. Bird,
kadının sanki halkın önünde çırılçıplak kalıvermiş gibi utanmakta olduğunu
hissetti. Başta gözleri, yüzünün teni hissizleşecek ölçüde uyuşacak kadar,
neden utanıyordu acaba?”
Bir yandan
Bird’in kendini de toplumsal olarak ileri bir konumda görmeyişi, kendisinin
başına böyle bir olay gelişinin olağan karşılandığına yönelik düşünceler içine
girmesine neden oluyor.
Bebeğinin
beyin fıtığı olduğunu söylediği “kendini
içkiye vurmasaydı aynı kariyer basamaklarını çıkacağını” düşündüğü üç adamla konuşurken Bird, yazar
tarafından bize söylenen cümleyi dile getiren kişi gibidir bir yandan: “Gözlerinde zaten tuhaf bir adam olan Bird’in
başına öylesi anormal bir şeyin gelmiş olmasını çok doğal karşılarmış gibi bir
hal vardı” ya da yine karşılaştığı bir öğrencisinin
arkadaşlarının kendisine yönelik ne düşüneceğine kafa yorarken kendisiyle
ilgili aklından geçenler: “haftalar boyu
sarhoş gezdikten sonra lisansüstü öğrenimini bırakıp dersane öğretmenliğini
seçecek kadar anlamsız coşkuların, belki de korkuların esiri bir adam.”
Tüm bunların
ortasında Afrika hayali Bird’in sığındığı şeydir. Afrika hayalini Bird’in
algısında bu kadar farklı bir yere koymasının sebebi neydi? Nasıl algılıyordu
Afrika’yı Bird?
“Üstelik, bilincinin
zirvesini süsleyen Afrika gezisi rüyasıyla taban tabana zıt durağan günlük
yaşamında bir kırıntıdan öteye geçmeyen, haftada bir iki kez karısıyla ilişkiye
girdikten sonra silinip giden sakin arzudan, güçsüz bir ruh sesiyle üzüntü
veren bir yorgunluk çamuruna gömülüp giden aile tipi arzudan farklıydı.
Binlerce kez tekrarlanan cinsel ilişkiyle silinip gitmeyecek bir arzu.”
Bir tarafta
kendisine böyle güçlü bir arzu yaşama hayalini getiren Afrika, bir tarafta ise
kendisini daha da yalnızlaştıran ve varlığının gerçekliğiyle kendisini daha da
tanımlayamaz hale getireceğini düşündüğü bebek.
Bird’in
duygusal geçişlerini izlerken Bird’in sevgilisi Himiko’nun ortaya attığı “çok
boyutlu uzay” savına zaman zaman Bird’in sığındığını görüyoruz. Oraya, mesela bebeğin ait olduğu dünyaya- ait
hissetmediğinde Bird’in sığındığı yer başka bir uzay oluyordu.
Bird son ana
kadar engelli bebeğini”kurtulunması
gereken bir varlık” olarak görüyor.
Bebek ve Afrika seyahati, Bird’in hayatında iki tezat unsuru simgeliyor,
gerçeklik ve hayal. Ve bizim takip ettiğimiz hikaye aslında biraz da hayalle
gerçeğin çatışması gibi.
“Bird bebeğin gerçek
düşmanı, hayatındaki ilk ve tek düşmanıydı artık.”
“Ben ve karım, bu bitkisel varlık, bebek kılığına
girmiş canavarın yapışmış kaldığı bir ömrü mü tamamlamak zorundayız?” Ben ne
olursa olsun, o bebek kılığındaki canavardan kaçıp kurtulmak zorundayım. Bunu yapmazsam, Afrika seyahatime ne olur?”
Bird’in
hikayesinde ara ara bize yansıtılan cinsel ihtiyaçlar, Bird’in Himiko ile
ilişkisi ve çok hastalıklı cinsel ilişkilere ihtiyaç duyduğuna dair yazarın ve
Bird’in betimlemeleri, Bird’in dünyasından bakıldığında cinselliğin de salt
cinsellik olmadığını gösteriyor okura. Cinsellik, ve de “normal” denilmeyen bir
cinsellik, aslında kendi algısında yok etmeye çalıştığı ve kendinden olduğunu
reddetmeye çalıştığı düşünceleri ehlileştirmenin, o düşüncelerle baş etmenin
bir yolu gibidir. Sanki içindeki kötülükleri, çok sert bir cinsel deneyimle
içinden ayıklamaya çalışır gibi.
“Bird küçüklük ve
acizlik hissi içerisinde, olabilecek en toplum dışı cinsel ilişkiyi arzuluyordu.
O an her tarafını didik didik eden utanç duygusunu iz kalmayacak ölçüde içinden
söküp atabilecek bir cinsel ilişki.”
Bird’in
kendisi ve hayatla mücadelesinin engelli bebek ve Afrika seyahati ekseninde verilen
hikayesindeki karısıyla diyalogları, aslında Bird’in içinde bulunduğu durumu da
özetler gibidir:
“Sen sık sık, Afrika
yolculuğuna çıktığın rüyalar görerek, Svahili diliyle bağırarak bir şeyler
sayıklıyorsun. Bunu sana hiç söylemedim, ama sen, kendi karın ve çocuğunla ayakları
yere basan bir yaşamı aslında istemiyor gibisin Bird.”
Karısının
Bird’e yönelik suçlamaları Bird’in yine kendine yönelik düşünmesine ve cesur
bir insan olup olmadığını sorgulamasına neden olur:
“Aslında Bird, bu
sorunun yanıtını sık sık düşünmüştü. Kavgalar öncesinde de, üniversite giriş
sınavı öncesinde de, hatta evlilik öncesinde de, hep düşünüp durmuştu. Her
seferinde de bu soruya verebilecek net bir yanıtı olmadığını anlamıştı.
Afrika’nın sıradışı coğrafyasında kendini denemek istemesi de, bunun kendisine
özgü bir savaş olacağını düşündüğündendi. Fakat şimdi Bird, savaşı düşünmesine
de, Afrika seyahatine çıkmasına da gerek kalmadan kendisinin güvenilmek için
yetersiz, korkak bir insan olduğunu hissediyordu.”
Karısı Bird’i
bu bebeğin sorumluluğunu alabilecek kadar cesur biri olmamakla suçlarken Bird’e
eskiden yalnız bıraktığı Kikuhiko adındaki arkadaşını hatırlatır. Hani, “sen
bunu daha önce de yapmıştın ve muhtemelen yine yapma eğiliminde olacaksın”
demek ister gibi. Ve Bird’in bebeğine isim koyması gerektiğinde Kikuhiko adını
koyması tesadüf değildir, Bird, bebeğine olabildiğince sahiplenmeyeceği, ve
terkedilmiş hissini yaratabilecek bir isim arar, bebeği, daha fazla
bireyleştirmemek için ve bulduğu isim yıllar önce terkettiği arkadaşının
ismidir: Kikuhiko.
Bird’in
bebekle mücadelesi devam ederken, bebeğin azılı rakibi Afrika seyahatine
yönelik Bird’in düşüncelerinde değişmeler olur birden. Bird’in Afrika seyahati
tutkusu Himiko’ya geçmiş gibidir, artık Afrika haritasını Himiko odaya asar,
Afrika kitaplarını Himiko okur. Bird sadece bebeğin ölümünün nasıl
gerçekleşeceğine odaklanmıştır artık.
Hastanede
bebeğin ölmemesi dolayısıyla Himiko’nun eski kürtaj doktorunun bebeği öldüreceğine
ikna olmuşlar ve o doktoru bulmak üzere yola çıkmışlardır. Bu aşamada
Himiko’nun bunu gerçekleştirerek, Bird’i daha özgür hale getirmek ister ancak
Bird duygularının eksenini kontrol edememeye başlar “Bebek ölüp de, karım iyileşirse, biz boşanırız herhalde. Dershaneden
de atıldım zaten. Tamamen özgür bir erkek haline gelirim. Hep öyle olmayı hayal etmiştim, ama şimdi sevinemiyorum
bile.”
Himiko’nun “özgür
bir erkek olursan, Afrika’ya gelir misin?” sorusu Bird özelinde geçerliliğini yitirmeye
başlamıştı, Bird kendini sorguladığı bir evreye geçiyordu:
“Afrika bir gerçeklik
olarak gözlerinin önündeydi, ama Bird’ün hayalinde ancak çorak, tutku
uyandırmayan bir Afrika canlanıyordu. İçindeki Afrika’nın ışıltılarını
yitirmesi, ilk gençlik yıllarından beri ilk kez oluyordu. Boz Sahra Çölü’nde
yalnız başına duran özgür bir adam... Doğu 140 derece boylamındaki yusufçuk
şekilli adadan bebeğini öldürerek kaçmış, Afrika’nın her yerinde düğmeli
yabandomuzu aramış, ama tek bir tarlafaresi bulamamış, Sahra Çölü’ne boş boş bakan
bir adam. “
Bird aynı
zamanda sosyal ve politik meselelere de ilgisini yitirmiş, bebek onun zaman
algısını da tamamen değiştirmişti.
“Başkalarının ortak
dünyasında, sıradan insanlar için yalnızca tek bir zaman akıp gidiyordu ve
dünyadaki tüm insanların tek kader olarak inandıkları kötü bir kader
şekillendirilmişti. Fakat Bird, onun kişisel kaderine egemen olan bebek
şeklindeki canavarın sepetine bağlanıp kalmıştı.”
Bird’in
kendiyle yüzleşmesi sürecine yaklaşırken, Japon kadının 1960’ların Japonyası’nda
nasıl resmedildiğine dair de fikrimiz olur, bebeği, “katil doktor”a götürme
telaşları içinde Himiko ağlayan bebeğin susması için farklı yollar bulmaya
çalışıyor ve arabadan inip eczane arıyordu. Bird, Himiko’nun kendisiyle aynı
yaşta olan Japon kadınları arasında en iyi eğitimi almış olduğunu düşündü ve
Himiko’nun üniversite yıllarındaki o canlı ve diri halini anımsayıp, Himiko’nun
engelli bebeğini öldürmeye çalışan sevgilisine yardım etmek için çamurlu suyun
içinde koşuşunu düşündü. Ve o haline üzüldü.
Kendisiyle
yüzleşme aşamasında Himiko’ya söylediği söz, onu nasıl gördüğünü iyice
açıklayacaktı bize:
Hayır, ben o üçkağıtçı
kürtaj doktoruna bebeği teslim edip, buraya kaçtım,” dedi inatla. Sonra da,
kaçmaya devam edip, en son kaçacağım yer olarak da Afrika’yı şekillendirdim
kafamda. Sen de kaçıyorsun. Zimmetine para geçirmiş bir suçluyla kaçan pavyon
karılarından farkın yok.”
Ve Bird,
birden, yine viski içerken, birden bire kararını değiştirdi, bebeği yok etme
kararını bebeği yaşatma kararına dönüştürdü. Bebekten kaçmak yerine, bebeği
kabullenip büyütme kararına. Ve bunu kendisini aldatmanın tuzağından kurtulması
olarak görüyordu, ve bu şekilde de kendine güveni geri gelmişti.
Ve, bebek
ameliyat olmuştu, beynindekinin beyin fıtığı değil de sıradan bir yumru olduğu
keşfedilmişti, ameliyat başarılı geçmişti ve bebek gittikçe Bird’e benziyordu.
Himiko Afrika
seyahatini Bird yerine başka biriyle gerçekleştiriyordu ve Bird, Sanzibar’a
gitmek üzere demir alan gemide kendisini düşününce, kendisine dair imajı bebeği
öldüren bir Bird idi ve bu ona göre bir cehennem manzarasıydı. İşte zaten böyle
algıladığı için Bird, oyunu bebeğin yaşamından yana kullanmıştı. Afrika’ya gitmek hayali, bir bebek katili
olmadan güzeldi ve Bird bunu yine yapacaktı, ancak hayalin kendisinin de insana
tutku yaşatan tarafının hayali kirletmeden var kılmak olduğunu öğrenmişti bu
sürede.
Ve Bird
kendini gerçek yaşamın sorumluluk dolu kollarına atarken, aslında en güzel
hayallerin de bu sorumluluklardan kaçmadan elde edilen hayaller olduğunu
keşfettiği yeni bir yolculuğa başlıyordu...
*****
Kişisel
Bir Sorun, Oe'nin kendi gerçek yaşamında engelli çocuğuna
ilişkin o büyük kararı vermeden önceki ruh hallerini yansıttığı bir eser olarak
değerlendirilebilir.
Kendi hayatındaki, kendisine ve
engelli çocuğuna dair başarı hikayesinin adı ise Hikari Oe. Hikari Oe Japonya'nın önde
gelen bestecilerinden. Çocukluğundan beri konuşamıyor, otistik, ancak bunları başarılı bir müzisyen olmasına
engel olan engeller olmamış.
Kenzaburo Oe ve eşi ilk olarak
Hikari ile evin yakınlarında yürüyüşe çıktıklarında Hikari'den gelen bir ses duyuyorlar. Bu ses, Hikari'nin
duyduğu kuş sesi sonrasında, çocukluk CD’lerinde dinlediği, kuş sesine
benzer bir ses çıkaran bir müzisyeni taklit sesi. Hikari'nin ailesi ona bir
müzik öğretmeni bulmaya karar veriyor ve böylelikle Hikari'nin müzik yolculuğu
başlıyor.
Hikari'nin ilk CD'si çıktıktan sonra 1 milyondan fazla satıyor. Hikari Oe'nin
müziğine dair de 5 farklı dilde pek çok yayında bahsediliyor.
Engelliğin bir engel olarak görüldüğü pek çok topluma, aileye, bireye, Oe'nin
içsel yolculuğunu anlattığı Kişisel bir
Sorun, aslında bütün bu acıların ne kadar "normal ve
anlaşılabilir" olduğunu göstermesi açısından; Hikari'nin hikayesi ve
müziği de sorumluluk alındığında imkansız gibi görünen bir hikayenin aslında
nasıl da mümkün kılındığını göstermesi açısından okunmaya, dinlenmeye, üzerinde
kafa yormaya değer.
Yorumlar
Yorum Gönder